Kiçik, Məşhur, Əfsanəvi və “qozbel”

Просмотров: 2813
Kiçik, Məşhur, Əfsanəvi  və “qozbel”

Nömrə bir – Sabir dayının “Zapı”sı

Zavoddan “Zaporojets” kimi çıxır. El arasında isə “Zapı” kimi tanınır. Sabir dayının da bir “Zapı”sı var. Bu avtomobil 1968-ci ildən yollardadır. Moskvada bir qadının həyətindəki dəmir qarajda yatan bu balaca avtomobilin Azərbaycana gəlmə səbəbi də həmin qarajdır. Sabir dayının söhbətinə görə, sovet dövründə Gəncə sakini olan bir polis işçisi Moskvada istirahətdə olarkən bir rus qadının həyət evini alır.

Həyətdəki dəmir qarajı da almaq istəyən azərbaycanlıya qadın deyir ki, o, qarajı sata bilməz. Satsa içindəki avtomobili saxlamağa yeri olmadığını bildirir. Qarajın qapısını açıb içəridə Zapını görən gəncəli qarajla birlikdə onu da almaq istədiyini bildirir. Tək yaşayan rus qadın rəhmətlik ərindən qalan 1968-ci il buraxılışlı “Zapı”nı azərbaycanlıya satmalı olur.
 
İndi Sabir Abdullayevin idarə etdiyi ZAZ-965A bu yolla Bakıya gəlib çıxıb. Sabir dayı artıq 12 ildir ki, bu avtomobilin sahibidir. Alandan sonra “balaca şeytana” əməlli-başlı əl gəzdirib, “özünə qaytarıb”. Bütün detalları, oturacağın üzlüyü, şüşəqaldıranlar, güzgülər, hamısı orijinaldır.

Təbii ki, 42 ilin avtomobilində bu qədərini görmək sevindiricidir. Ən xoş olan, gözəl təsir bağışlayan isə avtomobillə gedərkən hündür ofrouderlərdə, bahalı avtomobillərdə əyləşən vətəndaşların dönüb baxmasıdır. Bu baxışların hamısında gülüş, sevinc və təəccüb var. 

Xırdalanda yaşayan Sabir dayı şəhərin mərkəzinə tez-tez gəlmir. Əvvəllər taksi sürücüsü işləyib, yolları yaxşı tanıyır. Amma indi Bakının yolları dəyişib, körpülər salınıb. Ona görə, Sabir dayı yolları hərdən səhv salır.

42 yaşı olmasına baxmayın, 120 km/saat sürəti yığa bilir. Avtomobilin dövlət qeydiyyat nömrəsi isə lap diqqət çəkir. Özünün dediyi kimi, nömrə birdir, 51-BC-001 ... Şeron qrupunun oxuduğu “Bakıda nömrə bir” mahnısını da onun üçün oxuduğunu iddia edir.

Sabir dayı ilə bulvar boyu gəzdik və söhbətləşdik. Hər şeydən danışdı – işindən, ailəsindən, keçmişindən. Ən əsası da qəhrəmanımız, 1968-ci ilin məhsulu Zaporojets markalı maşınından. 

Sonda isə yol yoldaşı, dostu ilə bağlı başına gələn maraqlı bir əhvalatı da danışdı:

-    Bir gün işə gəlib maşını həmişəki yerində park edib, işə başladım. Arada harasa getməli oldum. Gəlirəm ki, maşın yerində yoxdur. Əvvəl qorxdum. Dedim, yəqin maşınımı qaçırıblar. Əşi, daha baxmadığım yer qalmadı. Dedim, bəlkə, qocalmışam, maşını saxladığım yeri səhv salıram (gülür). Gəlib maşını harada tapsam yaxşıdır?

İş yerində otaqların birində. Sən demə, can-cüssəli iş yoldaşlarım cavan uşaqlar mənimlə zarafat ediblər. Maşını gətirib otağa qoyublar. Filmə çəkilmək üçün dəvət də gəlib. Razılaşmışam. Ancaq dəqiq vaxt hələ ki məlum deyil.


Kiçik, Məşhur, Əfsanəvi  və “qozbel”


Sadə və nisbətən ucuz ZAZ-965 Zaporojets 60-cı illərdə SSRİ-nin ən çox tələb olunan avtomobillərindən biri oldu. Kuzovun xüsusi formasına görə avtomobil “Qozbel” ləqəbini almışdı.

Dünya 50-ci illərin ortalarında kiçik litrajlı avtomobillərə maraq göstərməyə başladı. Müxtəlif ölkələrdə bu tipdə avtomobillərin yeni nümunələri yaradılırdı. Sovetlər birliyinin respublikaları da bu dalğadan geri qalmadı və 50-ci illərdən başlayaraq bir  çox zavodlar, elmi-araşdırma institutları mikroavtomobilin yaradılması istiqamətində işlərə başladı.

Qəribə olsa da, kiçik avtomobilin hazırlanması daha mürəkkəb proses idi. Belə ki yerin az olması əsas aqreqatların komponovkasında çətinlik yaradırdı. Buna görə, mini avtomobil hazırlanarkən itkiyə yol verməmək üçün müxtəlif texniki həll yolları, sxemlər tətbiq olunurdu. 

İlk növbədə, ön ötürücüdən imtina etdilər. Onun uzunömürlülük və texnoloji cəhətləri razı salmadı. Qərbdə bu avtomobillərin çoxu arxa mühərrikli komponovkada hazırlanırdı. Sovet mütəxəssisləri də bu seçim üzərində dayandılar. Bu sovet yollarına çıxacaq ilk arxa mühərrik komponovkalı avtomobil idi.

Moskviç-444 avtomobili üzərində çalışmalar 1956-cı ilin payızında başladı. Nümunə kimi bu sinfin uğurlu və müasir modeli olan Fiat-600 götürüldü. Lakin avtomobilin tam oxşarını yaratmağa icazə vermədilər. Ancaq ümumi prinsiplər kuzovun konstruksiyası, transmissiya, sükan idarə etməsi və s. əsas götürüldü. Kiçik qabaritli avtomobillər üçün həlledici məqam təkərlərin ölçüsüdür.

Onlar kiçik olduqca avtomobili komponovka etmək asanlaşır. Lakin yerli şəraiti nəzərə alan mühəndislər təkərləri 12 düymdən 13 düymə qədər böyütdülər.

444-ün ilk təcrübə nümunəsi 1957-ci ildə istehsal olundu. O, iki silindrli MD-65 oppozit motosiklet mühərriklə təchiz olunmuşdu. Hə\min dövrdə daha uyğun başqa aqreqat tapmaq mümkün deyildi. Lakin sınaqlar zamanı bu mühərrik özünü doğrultmadı. Buna görə, zavod Citroen LS-in bazasında yeni ikisilindrli mühərrik hazırlamağa çalışdı. O, sınaq müddətində olarkən avtomobil BMW-600 mühərriki ilə təchiz olundu. Bununla, avtomobildə bir sıra dəyişikliklər olsa da, məhz bu variant ZAZ-965-in prototipi oldu.

1958-ci ildə yeni modelin hazırlanması prosesi Zaporojets şəhərindəki zavoda keçirildi. 1959-cu ildən ZAZ-965 modeli üzərində iş tamamilə Zaporojets zavoduna təhvil verildi. Uzun müzakirə və çalışmalardan sonra Zaz-965 üçün V-şəkilli mühərrik seçdilər. Yeni mühərriki ötürücü qutu ilə birləşdirdilər. Bu kuzovda sərnişin və baqaj üçün əlavə məkanın yaranmasına kömək oldu.

İkiqapılı versiya qapıların genişlənməsini təmin etdi ki, bu daha çox fiziki qüsuru olanların xeyrinə oldu. Ümumiyyətlə, bu avtomobil hazırlanarkən əlillərin məhdud imkanları nəzərə alınmışdır. Avtomobilin baqajı və yanacaq çəni (30 L.) ön hissədə yerləşirdi. Bununla bərabər, oturacaqların arxasında kiçik baqaj da var idi.
 
Zaporojets-965 ilk gündən müştərilər tərəfindən sevildi. Şəhərlilər onun manevr imkanlarını, qənaətcilliyini və kuzovunun sərtliyini qiymətləndirdilər. Avtomobil yaxşı idarə olunmaya və dözümlülüyə malik idi. Məhz bu xüsusiyyətlərə görə, Zaporojetsə əyalətlərdə və kəndlərdə də tələbat artdı.

Bunu hamar dibə, kuzovun orta ölçülərinə, təkərlərin müstəqil asqısına və müqayisədə böyük olan təkər izinə borclu idi. Hətta çətin vəziyyətlərdə palçıqdan çıxa bilmədikdə belə, 650 kq-lıq maşını yerindən tərpətmək problem yaratmırdı.

Təbii ki, baqajın kiçik həcmindən, mühərrikin yüksək səsindən və isti havada tez qızmasından, qapılardan və salonun darlığından şikayət edənlər də var idi.

İlk buraxılışlar avtomobilin ön qanadı üstündə əlavə fənərlərlə təchiz olunurdu. Bir qədər sonra onlar yerlərini nisbətən aşağıya doğru dəyişdilər. Bu dəyişikliklə bərabər, mühərrikin soyumasını təmin etmək üçün kapotun qapağında oyuq qoydular. 1962-ci ildən “MEM3-966” mühərriki ilə təchiz olunmuş ZAZ-965A avtomobilinin istehsalı başlandı. 1966-cı ildə ulduz şəkilli emblemi qalxan əvəz etdi. Mühərrik isə “MEM3-966A” ilə dəyişdirildi.

Beləliklə, illər boyu adı dillərdən düşməyən, hətta yeni nəslin belə yaxşı tanıdığı əfsanəvi avtomobil yaradıldı. Onun yaradılmasında Citroen 2CV, Renault 4CV, Goggomobil 600 və 700, Fiat 500 və 600, BMW 600 kimi avtomobillərdən bir çox xüsusiyyətlər götürülsə də, FİAT 600 onların arasında ən uyğunu seçildi.

Beləliklə, əsl sovet mikroavtomobili yaradıldı. Həm də elə bir mikroavtomobil ki, indiyə qədər aktuallığını itirmir. Hətta Bakı küçələrində, dalanlarında, köhnə məhəllələrdə yaşayan köhnə adamların həyətlərində Zaporojetsin son nümunələrinə də rast gəlmək olur. Bir zamanlar zirvədə olan şöhrətin son parıltılarını görmək olar.



Əhməd Muxtar
Foto müəllifindir


© 2010 Bütün hüquqlar qorunur. Məqalələrdən və şəkillərdən istifadə edərkən “avtomobil.az”a istinad zəruridir.

 

Şərhlərin sayı: 0

AVATAR
Hələ heç kim şərh verməyib. Birinci siz olun.